دو شیوۀ زیر، روش‌هایی است که بیشترین استفاده را نزد فهرست‌نگاران ایرانی دارد.

1- فهرست ساده یا نامگو :این روش، بیشتر در یک دهۀ اخیر در ایران باب شده است و از سوی نسل جدید فهرست‌نگار، توجه بیشتری بدان می‌شود. در این روش، بیشتر به ذکر نام کتاب و مؤلف آن، و شمارۀ راهنمای کتابخانۀ مربوطه اکتفا می‌گردد. مانند:
ـ فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ انیستیتوی شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی در تاشکند توسط آقای علی موجانی
ـ فهرست الفبایی کتابخانۀ آستان قدس رضوی در مشهد، توسط آقای آصف فکرت
 2- فهرست توصیفی: از قدیمی‌ترین روش‌های فهرست‌نگاری در یکصد سال اخیر ایران است و پیشگامان این شیوه مانند ابن یوسف شیرازی و یوسف اعتصامی در فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورا از این شیوه بهره جسته‌اند و استادانی مانند محمدتقی دانش‌پژوه، ایرج افشار و عبدالله انوار در فهرست‌نگاری‌های خود بیشتر بر این شیوه عمل کرده‌اند. در این روش، علاوه بر نام کتاب و مؤلفِ آن، سایر ویژگیهای نسخه، مانند موضوع و زبان اثر، تاریخ نگارش و فصول و ابواب آن و سپس مشخصات فنی نسخه مانند: کاتب و تاریخ کتابت، نوع خط، کاغذ و جلد و نیز آرایه‌های آنها مورد بحث قرار می‌گیرد.
ـ فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران توسط محمدتقی دانش‌پژوه و ایراج افشار
ـ فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی ایران توسط عبدالله انوار

اما شیوۀ سومی هم وجود دارد که به «روش توصیفی ـ تطبیقی» معروف شده است و استاد منزوی مُبدع آن است و در فهرست‌نگاری خود به‌ویژه در فهرست نسخه‌های خطی مرکز دائرةالمعارف، آن را بکار برده است. این روش، بر دو اصل زیر استوار است: 

1- اشکال تکامل یافته روش توصیفی

 2- ابداعات و نوآوری‌های جدید که مبتنی بر دو اصل زیر است:

ـ تحقیق دربارۀ مؤلف نسخۀ مورد مطالعه ـ مقایسۀ نسخۀ خطی مورد مطالعه با نسخه‌های خطی مشابه در سایر کتابخانه‌های جهان است. با ذکر این مقدمات، تصور می‌شود که زمینۀ لازم مهیا شده است تا بحثی داشته باشیم دربارۀ شیوۀ فهرست‌نگاری در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی که بر اساس «شیوۀ توصیفی ـ تطبیقی» فراهم آمده است.بر اساس فهرست‌های چاپی نسخه‌های خطی و عکسی دائرتالمعارف، می‌توان جزئیات روش فهرست‌نگاری در مرکز دائرةالمعارف را بدین‌گونه توصیف کرد: در این روش، فهرست‌نگار در ابتدا تمام توجه خود را روی مؤلف نسخه متمرکز می‌کند و بر آن می‌شود تا گزارشی کوتاه ولی مفید دربارۀ دورۀ زندگی، آثار و سال مرگ مؤلف و این که اثر خود را به چه کسی هدیه کرده است، ارائه کند: سپس به خود نسخۀ خطی می‌پردازد. در این روش، یک نسخۀ خطی از چهار منظر «کتاب‌شناسی»، «نسخه‌شناسی»، «افزوده‌ها»، و «مقایسه» مورد بررسی قرار می‌گیرد. ـ در «کتاب‌شناسی»، فهرست‌نگار به نسخۀ خطی به عنوان یک اثر علمی نگاه می‌کند. از این‌رو ابتدا به دنبال کشفِ نام کتاب، زمان و محل نگارش نسخه، و موضوع، فصل‌بندی و زبان آن اثر بر می‌آید. و سپس به ثبت چند سطر از اول و آخر نسخه می‌پردازد. ـ در «نسخه‌شناسی»، فهرست‌نگار، چهار موضوع کتابت، خط، کاغذ، و جلد را مورد توجه قرار می‌دهد. در بحث کتابت، تاریخ کتابت، محل کتابت و سفارش‌دهندۀ احتمالی کتابت نسخه، مورد نظر است. در موضوع خط، خصوصیات فیزیکی (یعنی اندازه و تعداد سطرها) و ویژگی هنری (یعنی نوع خط مانند ثلث، نسخ و نستعلیق و همچنین رنگ جوهر) مورد توجه قرار می‌گیرد. در بحث کاغذ و جلد، نخست به خصوصیات فیزیکی آن (مانند طول و عرض) و سپس به ویژگی‌های فنی (مانند جنس و رنگ) و آرایه‌های هنری (مانند تذهیب و نقاشی) پرداخته می‌شد. این بخش برای محققان هنر و نیز برای کسانی که دربارۀ تاریخ فن کاغذسازی و جلدسازی در فرهنگ ایران و اسلام تحقیق می‌کنند، بسیار مهم است. ـ در «افزوده‌ها»، فهرست‌نگار کاملاً خود را از نسخۀ خطی مورد نظر به عنوان یک اثر علمی جدا می‌سازد. در اینجا فهرست‌نگار نگاه خود را به افزوده‌هائی متمرکز می کند که در طول عمر نسخۀ خطی، توسط کاتب نسخه، مالکان نسخه و یا خوانندگان مختلف بر حواشی و یا قسمتهای مختلف آن اضافه شده است. در بسیاری از موارد، اگر نگوئیم ارزش این افزوده‌ها بیشتر از متن اصلی نسخۀ خطی است، ولی می توان گفت که کمتر از آن هم نیست. این افزوده‌ها به دو شکل در نسخه‌های خطی جلوه پیدا کرده است. شکل اول، نظریات و اندیشه‌های یک خوانندۀ فاضل است که به شکل یادداشت و توسط خود او با انگیزۀ توضیح و یا تکمیل متن اصلی در حواشی نسخه اضافه می‌شود. این یادداشت‌ها گاه به لحاظ کمّی و کیفی به میزانی است که خود به تنهائی ارزش یک تألیف مستقل را پیدا می‌کند. شکل دوم، مُهر مالکیت صاحب نسخه و یا یادداشتهائی خارج از موضوع کتاب است که در ابتدا و انتهای نسخۀ خطی نقش می‌بندد. مُهرها از جنبۀ تحول و تطور اسامی و القاب در دوره‌های مختلف اسلامی و نیز از جنبۀ هنری دارای اهمیت است. یادداشت‌ها معمولاً حاوی اشاراتی کوتاه دربارۀ قیمت نسخه و یا قیمت اجناس دیگر، حوادث تاریخی، و رفتار و عادات اجتماعی هستند که توسط خوانندۀ نسخۀ خطی در برگهای سفید نسخه (به عنوان دفتر یادداشت) ثبت شده است. مانند اشاراتی به حوادث تاریخی و تحولات اجتماعی، جمع‌آوری و دسته‌بندی این یادداشت‌ها می‌تواند نتایج ذیقیمتی دربارۀ تحولات تاریخی و روابط اجتماعی و فرهنگی بدست دهد. در این شیوۀ فهرست‌نگاری، این افزوده‌ها دارای جایگاه خاصی است و به تفصیل بدانها پرداخته می‌شود. ـ در «مقایسه»، سه کار صورت می‌گیرد. اول، با استفاده از فهرست نسخه‌های خطی در سایر کتابخانه‌ها، نسخۀ مورد مطالعه یا نسخۀ در دست، با نسخه‌های مشابه خود در کتابخانه‌های دیگر مقایسه می‌گردد. دوم، با بهره گرفتن از فهرستِ کتابهای چاپی، تعداد و انواع چاپ‌های احتمالی نسخۀ مورد مطالعه معرفی می‌گردد. سوم، تمام منابع و فهرست‌های خطی و چاپی که در این بخش مورد استفاده قرار گرفته، در پایان معرفی هر نسخه اضافه می‌گردد تا اگر محقق علاقمندی خواستار تحقیق بیشتری بود، این امر به سهولت برای وی امکان‌پذیر گردد.

منبع: وبلاگ کتابداران ایران

نوشته شده در تاریخ سه شنبه 1391/02/26    | توسط: فرزانه خزائی    | طبقه بندی: کلیات،     | نظرات()